Gesmeed, geperst of gelast: waar begint het verschil?
Bijna alle kwaliteit begint bij hoe het blad is gemaakt. Een geperst blad komt uit een plaat staal van één dikte. Een gesmeed blad is heet in vorm geslagen, waardoor de smid het staal dik kan laten waar de kracht het grootst is en dun waar het moet snijden.
Daarna komt de vraag hoe blad en hals aan elkaar zitten. Bij veel geperst gereedschap is de koker apart gemaakt en eraan gelast of geklonken. Bij een spade die uit één stuk is gesmeed, zit er geen las tussen. Daar kan dus ook niets loslaten.
Wil je precies weten wat er bij het smeden gebeurt en wanneer geperst gereedschap prima volstaat, lees dan het artikel over gesmeed of geperst. Hier gaat het vooral om wat je zelf kunt controleren.
Welk staal en welke harding zoek je?
Voor een spade, schoffel of hak wil je staal dat hard genoeg is om scherp te blijven en taai genoeg om een klap op een steen op te vangen. Te hard staal is bros en kan scheuren of er een stuk uit laten springen. Te zacht staal buigt, krijgt deuken en is snel bot.
Koolstofstaal is daarom de klassieke keuze voor tuingereedschap. Het laat zich goed slijpen met een gewone vijl en houdt een snede vast. Het nadeel is dat het kan roesten als je het nat wegzet. Een dun laagje olie na gebruik voorkomt dat.
Krumpholz smeedt uit Zweeds koolstofstaal en werkt met verschillende hardheden in één stuk gereedschap. Sommige delen zijn hard en stevig, andere iets soepeler, zodat ze stoten opvangen in plaats van te breken.
Een eenvoudige toets: een goed blad moet je met een platte metaalvijl kunnen bijslijpen. Glijdt de vijl er alleen overheen zonder te pakken, dan krijg je de snede thuis lastig weer scherp.
De overgang van blad naar steel is het zwakke punt
Breekt een spade, dan gebeurt dat zelden midden in het blad. Het gaat bijna altijd mis waar het blad overgaat in de hals of de dulle, of waar de steel in de dulle zit. Daar komt de hefboomkracht samen als je een kluit lostrekt.
Let bij die overgang op deze punten:
- Loopt het staal vloeiend en dik door van blad naar hals, of zie je een lasnaad, klinknagels of een plotselinge knik?
- Is de dulle gesloten en stevig, of is hij uit plaat opgerold met een open naad over de lengte?
- Zit de steel diep in de dulle en is hij vastgezet met een nagel of schroef?
- Heeft de spade een trede bovenop het blad? Die spaart je schoen en maakt de bovenrand stijver.
Bij gesmeed gereedschap zie je hier vaak de meeste massa. Dat is geen toeval: daar is hij het hardst nodig.
Waarom een steel van essenhout?
Essenhout wordt al heel lang voor gereedschapsstelen gebruikt. Het is taai en veert iets mee, zodat een klap niet hard in je handen en polsen doorkomt. Hickory heeft vergelijkbare eigenschappen en zie je vooral bij bijlen.
Kijk bij een houten steel naar de nerf. Die hoort recht in de lengte van de steel te lopen. Loopt de nerf schuin uit de steel, of zit er een kwast vlak bij de dulle, dan is dat een plek waar hij later kan breken.
Een steel van onbehandeld of geolied hout is geen teken van bezuinigen. Onder een dikke laklaag zie je minder goed of het hout gaat scheuren. Wrijf de steel een of twee keer per jaar in met lijnolie.
Vraag ook of er een reservesteel te krijgen is. Een goed blad overleeft vaak meerdere stelen. Kun je de steel vervangen, dan gooi je bij een gebroken steel niet het hele gereedschap weg.
Gewicht en balans: zwaarder is niet altijd beter
Gesmeed gereedschap is meestal zwaarder dan geperst. Dat gewicht helpt: een zwaardere spade zakt makkelijker in vaste grond. Maar je tilt hem ook bij elke steek op. Na een middag spitten merk je elke honderd gram.
Kies het gewicht dus bij het werk en bij jezelf. De Tuinspade van Krumpholz weegt 2440 gram met T-greep, de Damesspade Elke 1500 gram en de Borderspade 1000 gram. Alle drie zijn gesmeed. Lichter betekent hier niet zwakker, alleen een kleiner blad en minder grond per steek.
Balans test je door het gereedschap zo vast te houden als je ermee werkt. Een spade die prettig in de hand ligt, voelt niet alsof het blad je naar voren trekt. Kun je hem in de winkel vasthouden, maak dan een paar keer de beweging van een steek en optillen.
Wat zegt de garantie over de kwaliteit?
Een maker die lang garantie geeft, verwacht weinig terug te krijgen. Krumpholz geeft levenslange garantie op materiaal- en fabricagefouten. Een blad dat bij normaal gebruik scheurt of een verbinding die loslaat, valt daaronder.
Lees wel wat er onder valt. Slijtage hoort bij gereedschap dat gebruikt wordt: een snede die korter wordt door slijpen, een blad dat dunner wordt in zanderige grond of roest door nat opbergen. Ook wrikken met een spade alsof het een koevoet is, valt erbuiten.
Goed gereedschap gaat pas echt lang mee als je het een beetje onderhoudt. Aarde eraf, droog wegzetten, af en toe de snede bijvijlen en de steel oliën. Dat kost een paar minuten en scheelt jaren.
Zo controleer je het in de winkel of op een productfoto
In de winkel:
- Kijk van opzij naar het blad. Wordt het dunner richting de snede, of is het overal even dik?
- Bekijk de overgang naar de dulle van alle kanten. Zoek naar lasnaden, klinknagels en een open naad in de koker.
- Volg de nerf van de steel en zoek naar kwasten vlak bij het blad.
- Neem het gereedschap in de hand en maak de beweging die je ermee gaat maken.
- Vraag naar reservestelen en naar de garantievoorwaarden.
Op een productfoto:
- Zoek een foto van opzij of van de achterkant van het blad. Daar zie je de dikte en de verbinding met de hals.
- Lees of er staat dat het blad gesmeed is of uit één stuk is gemaakt. Staat er niets over, ga er dan niet van uit.
- Kijk of het gewicht per uitvoering wordt genoemd.
- Kijk of er een merkstempel op het blad staat en wie de garantie geeft.
