Waarom zou je een spade slijpen?
Een scherpe spade snijdt. Een botte spade duwt. Dat verschil voel je bij elke steek: door graszoden, door wortels van onkruid en heesters, door vaste klei. Met een bot blad zet je meer kracht, ga je harder op de trede staan en trek je sneller je rug of schouder.
Een scherpe snede maakt ook nettere sneden in wortels. Bij het verplanten van een struik scheur je de wortels dan niet kapot, en een gaaf afgesneden wortel herstelt beter.
Dat geldt voor elke spade met een rechte snede, zoals de Tuinspade, de Spitspade en de Puntspade, en net zo goed voor een Graskantsteker, die je voor een strakke rand juist scherp wilt hebben.
Je hoeft er geen mes van te maken. Een spade die zo scherp is als een botermes, is precies goed. Vlijmscherp staal wordt in de grond snel weer bot en kan bij een steen kleine hapjes uit de snede verliezen.
Wanneer moet je je spade slijpen?
Een paar signalen dat het tijd is:
- De spade glijdt over graszoden in plaats van erdoor te gaan.
- Wortels moet je met meerdere steken doorhakken.
- De snede is rond geworden of je ziet kleine deukjes en bramen van stenen.
- Je moet vaker met je volle gewicht op de trede staan dan vroeger.
Veel tuiniers slijpen aan het begin van het voorjaar en na het najaarswerk, voor de spade de winter in gaat. In stenige grond of bij veel graafwerk is vaker bijhalen verstandig: liever drie keer kort dan één keer lang.
De SHARK spade is een uitzondering. Die heeft een snijkant die zichzelf naslijpt tijdens het werk. Daar hoef je bijna nooit aan te komen, behalve als je een flinke deuk hebt opgelopen.
Welke vijl gebruik je voor een spade?
Je hebt niet veel nodig, en het meeste ligt waarschijnlijk al in de schuur.
- Een platte metaalvijl van ongeveer 20 tot 25 cm, met een middelgrove kap. Een bastaardvijl is een goede keuze. Te fijn schiet niet op, te grof laat diepe krassen achter.
- Een handvat op de vijl, zodat de punt niet in je hand prikt.
- Een bankschroef of twee lijmklemmen om de spade vast te zetten.
- Werkhandschoenen en een veiligheidsbril.
- Staalwol of fijn schuurpapier en een beetje olie voor na afloop.
Een haakse slijper of slijpmachine raden we af. Het gaat snel, maar het staal wordt aan de snede in een paar seconden heet. Zie je blauwe of paarse verkleuring, dan is de hardheid op die plek weg en wordt de snede zacht. Met een vijl gebeurt dat niet. Een slijpsteen kun je gebruiken om na het vijlen nog wat bij te halen, nodig is het niet.
Welke hoek houd je aan?
Volg de schuine kant die er al op zit. Die heeft de smid er bewust op gezet en je hoeft hem alleen terug te brengen. Bij de meeste spades ligt die afschuining ergens tussen 30 en 45 graden, gemeten tegen het blad. Dat hoef je niet met een gradenboog te controleren.
Een handige truc: kleur de schuine kant met een stift. Haal de vijl er een paar keer over en kijk waar de kleur weg is. Alleen bovenaan, dan houd je de vijl te steil. Alleen onderaan, dan te plat. Pas je hoek aan tot de hele strook gelijk wordt weggevijld.
Maak de hoek liever iets stomper dan scherper. Een spitse snede is in eerste instantie lekker, maar gaat bij de eerste steen kapot.
Een spade slijpen, stap voor stap
- Maak het blad schoon. Krab de aarde eraf en borstel het droog. Op vuil staal vijl je slecht en je ziet niet wat je doet.
- Zet de spade vast. Klem het blad in een bankschroef of leg de spade op een werkbank en zet hem vast met twee klemmen, snede naar je toe en de schuine kant boven.
- Leg de vijl op de schuine kant, onder de hoek die er al op zit.
- Vijl in één richting: duw de vijl vanaf de bovenkant van het blad richting de snede, met een lichte zijwaartse beweging. Op de terugweg til je de vijl op. Heen en weer zagen maakt de vijl bot en de snede ongelijk.
- Werk de hele breedte af, van de ene hoek naar de andere, met gelijkmatige halen. Meestal zijn tien tot twintig halen per stuk genoeg.
- Voel aan de achterkant van de snede. Daar zit nu een klein braampje. Haal dat weg door de vijl één of twee keer plat over de achterkant te halen.
- Maak het blad af met staalwol en een dun laagje olie.
Deuken en hapjes vijl je niet in één keer weg. Haal ze over een paar beurten geleidelijk weg, anders vijl je te veel staal van het blad.
Veilig werken met een vijl
Het meeste letsel bij het slijpen ontstaat doordat het blad wegschuift. Zet de spade dus goed vast, ook als het maar om een paar halen gaat. Op schoot of tegen je knie houden is vragen om een snee.
Draag handschoenen en houd je vrije hand achter de vijl, niet voor de snede. Een veiligheidsbril is geen overbodige luxe: vijlsel is fijn en scherp. Veeg het na afloop op met een doek, niet met je hand.
Zet een geslepen spade daarna met het blad naar beneden of ophangen aan de muur. Laat hem niet met de snede omhoog in het gras liggen.
Roest voorkomen en weghalen
Gesmeed staal kan roesten als je het nat wegzet. Een laagje vliegroest na een natte week is niet erg. Dat haal je met staalwol of fijn schuurpapier weg.
Zit er diepere roest op, begin dan met een staalborstel en werk daarna fijner. Putjes in het blad zijn niet schadelijk zolang de snede gaaf is.
Wat roest het beste voorkomt, is simpel: krab na het werk de aarde eraf, laat het blad drogen en wrijf het in met een beetje olie. Machineolie of een plantaardige olie volstaat. Een emmer zand met wat olie erdoor, waar je het blad na gebruik een paar keer in steekt, is een oude truc die nog steeds werkt.
Vergeet de steel niet. Een essen steel die je eens per jaar met lijnolie inwrijft, blijft glad en droogt niet uit. Op de pagina over onderhoud staat per soort gereedschap wat je kunt doen.
